W Polsce coraz więcej osób zmaga się z zaburzeniami kardiometabolicznymi. Jest to grupa wzajemnie powiązanych czynników ryzyka metabolicznego i sercowo-naczyniowego, które rzadko pojawiają się pojedynczo. Gdy nadciśnienie tętnicze, nieprawidłowy poziom cholesterolu, insulinooporność i otyłość brzuszna nakładają się na siebie, wzrasta ryzyko zawału serca, udaru mózgu czy cukrzycy typu 2. Według najnowszych badań choroby kardiometaboliczne mogą przyczyniać się do zwiększenia ryzyka rozwoju demencji. Dowiedz się, jak profilaktyka zespołu metabolicznego może chronić Twoje zdrowie.

Zaburzenia kardiometaboliczne i zespół metaboliczny – czym są?

Choroby kardiometaboliczne (nazywane też zaburzeniami kardiometabolicznymi) obejmują grupę wzajemnie powiązanych czynników ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju chorób sercowo-naczyniowych oraz cukrzycy typu 2. Zalicza się do nich otyłość brzuszną, insulinooporność, dyslipidemię, nadciśnienie tętnicze oraz zaburzenia gospodarki węglowodanowej.

Zespół metaboliczny oznacza jednoczesne występowanie kilku czynników zwiększających ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych o podłożu miażdżycowym i cukrzycy typu 2. Należą do nich m.in. otyłość brzuszna, podwyższone ciśnienie tętnicze oraz zaburzenia gospodarki cukrowej i lipidowej. Istotne jest to, że zespół metaboliczny przez wiele lat może przebiegać bez wyraźnych objawów.

Zespół metaboliczny – objawy, których nie należy bagatelizować

O zespole metabolicznym można mówić wtedy, gdy u jednej osoby występują co najmniej trzy spośród określonych nieprawidłowości. Należą do nich przede wszystkim nadmierny obwód talii, wynoszący co najmniej 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet, a także podwyższone stężenie triglicerydów przekraczające 150 mg/dl (1,7 mmol/l) lub stosowanie leczenia z powodu ich wysokiego poziomu. Istotnym kryterium jest również obniżone stężenie „dobrego” cholesterolu HDL – poniżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l) u mężczyzn i poniżej 50 mg/dl (1,3 mmol/l) u kobiet – bądź farmakoterapia obniżająca jego stężenie.

Do rozpoznania zespołu metabolicznego zalicza się także podwyższone wartości ciśnienia tętniczego (co najmniej 130 mmHg dla ciśnienia skurczowego lub 85 mmHg dla rozkurczowego) albo wcześniejsze leczenie nadciśnienia. Również zwiększone stężenie glukozy na czczo, przekraczające 100 mg/dl (5,6 mmol/l) lub leczenie cukrzycy typu 2 może świadczyć o zespole metabolicznym.

Przeczytaj też: Jak obniżyć cholesterol?

Zespół metaboliczny – przyczyny i czynniki ryzyka

Warto wiedzieć, że wystąpienie zespołu metabolicznego jest ściśle związane ze stylem życia. Do najważniejszych czynników ryzyka zespołu metabolicznego należą:

• Nieprawidłowa dieta – bogata w węglowodany proste, tłuszcze trans, nienasycone kwasy tłuszczowe i sól. W Polsce za co piąty zgon odpowiada właśnie zły sposób odżywiania.
• Brak aktywności fizycznej – siedzący tryb życia sprzyja przyrostowi masy ciała.
• Nadwaga i otyłość – szczególnie otyłość brzuszna. Zbyt duża ilość tkanki tłuszczowej trzewnej sprzyja rozwojowi ponad 200 różnych powikłań zdrowotnych. Najczęściej należą do nich cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze oraz zaburzenia gospodarki lipidowej.
• Palenie tytoniu – uznawane za jeden z czynników ryzyka zespołu metabolicznego.
• Spożycie alkoholu – zwiększa stężenie trójglicerydów i kwasu moczowego oraz podnosi ciśnienie tętnicze.

Jednym z najważniejszych czynników ryzyka zespołu metabolicznego jest insulinooporność. Gdy komórki przestają prawidłowo reagować na insulinę, organizm próbuje to kompensować, produkując jej coraz więcej. Z czasem trzustka nie jest w stanie podołać temu wysiłkowi – poziom cukru we krwi rośnie, gospodarka lipidowa ulega zaburzeniu, a ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 znacząco wzrasta. Na tym jednak nie koniec. Nadmiar insuliny, glukozy i nieprawidłowych lipidów we krwi stopniowo niszczy ściany naczyń krwionośnych, przyspieszając rozwój miażdżycy. To właśnie dlatego związek insulinooporności i chorób serca jest tak dobrze udokumentowany – jedno zaburzenie nieuchronnie pociąga za sobą kolejne.

Przeczytaj też: Nadciśnienie tętnicze – przyczyny, objawy i leczenie

Dlaczego zaburzenia kardiometaboliczne są tak groźne?

Zaburzenia kardiometaboliczne są szczególnie niebezpieczne ze względu na ich wzajemne, nasilające się oddziaływanie. Nieleczone zaburzenia kardiometaboliczne mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zawał serca, udar mózgu, przewlekła choroba nerek czy stłuszczenie wątroby. Zwiększają także ryzyko dny moczanowej, bezdechu sennego, a u kobiet zespołu policystycznych jajników. Coraz częściej wskazuje się również na ich związek z wyższym ryzykiem niektórych nowotworów.

Najnowsze badania wykazały, że każda choroba kardiometaboliczna istotnie podnosi ryzyko rozwoju otępienia – o 42% w przypadku demencji ogółem, o 64% dla otępienia naczyniopochodnego oraz o 26% dla choroby Alzheimera. Współistnienie kilku takich chorób jednocześnie wiązało się nawet z ponad dwukrotnym wzrostem ryzyka otępienia naczyniopochodnego, co sugeruje możliwe wspólne podłoże genetyczne tych schorzeń.

Zespół metaboliczny – leczenie i profilaktyka

Leczenie zespołu metabolicznego ma na celu przede wszystkim wyeliminowanie czynników, które mogą powodować cukrzycę czy choroby sercowo-naczyniowe. Podstawą jest zmiana stylu życia, czyli redukcja masy ciała, wdrożenie zdrowej diety (np. diety śródziemnomorskiej czy diety DASH), regularna, ale umiarkowana aktywność fizyczna trwająca co najmniej 30 minut i zaprzestanie palenia tytoniu. Jeśli to nie wystarcza, wdraża się leczenie farmakologiczne.

Najlepszy moment na działanie to ten, gdy żadne z objawów jeszcze nie wystąpiły. Profilaktyka zespołu metabolicznego opiera się przede wszystkim na regularnych badaniach kontrolnych – pomiarze ciśnienia tętniczego, poziomu glukozy czy profilu lipidowego. Gdy jedno z zaburzeń zostanie wykryte, zawsze należy sprawdzić, czy nie towarzyszą mu pozostałe składowe oraz ocenić ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe. Im wcześniej zostaną wdrożone zmiany w stylu życia, tym większa szansa na zatrzymanie całego procesu zanim wymknie się spod kontroli.

Źródła:

1. Sobień B., Kopeć G., Wiercińska M. Zespół metaboliczny – co to jest, jakie są przyczyny i jak wygląda leczenie? Online: https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/zapobieganie/62315,zespol-metaboliczny-co-to-jest-jakie-sa-przyczyny-i-jak-wyglada-leczenie. Dostęp: 21.04.2026.
2. Dobrowolski P. i wsp. Zespół metaboliczny – nowa definicja i postępowanie w praktyce. Stanowisko PTNT, PTLO, PTL, PTH, PTMR, PTMSŻ, Sekcji Prewencji i Epidemiologii PTK, „Klubu 30” PTK oraz Sekcji Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej TChP. Online: https://www.nadcisnienietetnicze.pl/sites/scm/files/2022-07/Zespol_metaboliczny_stanowisko.pdf. Dostęp: 21.04.2026.
3. Kobiela-Mednis A. Zespół metaboliczny. Online: https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/zespol-metaboliczny/. Dostęp: 21.04.2026.
4. Stelmach M. Demencja i choroby kardiometaboliczne mogą mieć wspólne podłoże genetyczne. Termedia, Neurologia. Online: https://www.termedia.pl/neurologia/Demencja-i-choroby-kardiometaboliczne-moga-miec-wspolne-podloze-genetyczne,50156.html. Dostęp: 21.04.2026.