Nadciśnienie tętnicze to jedna z najczęściej występujących chorób układu krążenia w Polsce – dotyczy ok. 9,5 mln Polaków, częściej mężczyzn niż kobiet. Nadciśnienie tętnicze polega na utrzymującym się podwyższonym ciśnieniu tętniczym krwi w naczyniach. Rozwija się stopniowo, często przez długi czas nie dając wyraźnych objawów. Wielu chorych przez lata nie wie o swojej chorobie. Często dowiadują się o niej dopiero gdy dochodzi do poważnych powikłań. Dowiedz się, jak rozpoznać nadciśnienie tętnicze na wczesnym etapie.

Z tekstu dowiesz się:

• co to jest nadciśnienie tętnicze,
• jakie są przyczyny nadciśnienia tętniczego,
• jakie są objawy nadciśnienia,
• jakie są powikłania nieleczonego nadciśnienia tętniczego,
• jak leczyć nadciśnienie tętnicze,
• jak obniżyć ciśnienie,
• jak obniżyć ciśnienie przy pomocy leków.

Choć nadciśnienie tętnicze często rozwija się po cichu, jego konsekwencje mogą być wyjątkowo groźne. To właśnie brak wyraźnych objawów sprawia, że choroba ta bywa lekceważona lub diagnozowana zbyt późno. Tymczasem odpowiednio wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie pozwalają skutecznie zahamować jej rozwój oraz zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań.

Nadciśnienie tętnicze – co to za choroba?

Nadciśnienie tętnicze to przewlekła choroba układu krążenia, w której dochodzi do utrzymywania się podwyższonych wartości ciśnienia tętniczego krwi. Rozpoznanie nie opiera się na pojedynczym pomiarze, ale na serii pomiarów wykonywanych w różnych dniach – w warunkach domowych, w gabinecie lekarskim lub podczas ambulatoryjnego monitorowania ciśnienia (tzw. holter ciśnieniowy).

Ciśnienie krwi to nacisk przepływającego strumienia krwi na ściany naczyń krwionośnych. Jest ono najwyższe podczas skurczu lewej komory serca (ciśnienie skurczowe, tzw. „górne”) i najmniejsze podczas rozkurczu komory (ciśnienie rozkurczowe, tzw. „dolne”).

Za wartości optymalne w pomiarach domowych uznaje się ciśnienie poniżej 120/70 mm Hg. U osób z takimi wartościami, bez dodatkowych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, wystarczające są okresowe pomiary kontrolne, np. raz do roku lub zgodnie z zaleceniami lekarza. Jeżeli uzyskiwane wartości w warunkach domowych wynoszą ponad 140/90 mm Hg, konieczne jest regularne monitorowanie ciśnienia przez kilka kolejnych dni (najczęściej 2 pomiary rano i 2 wieczorem przez 7 dni) w celu wykluczenia lub potwierdzenia nadciśnienia tętniczego na podstawie średniej z pomiarów.

Nadciśnienie tętnicze – przyczyny

Tylko u co 10. chorego nadciśnienie ma związek z innymi schorzeniami, najczęściej chorobami nerek lub zaburzeniami endokrynologicznymi, takimi jak nadczynność tarczycy, choroby kory nadnerczy lub przysadki mózgowej. Nadciśnienie tętnicze może być też skutkiem ubocznym długotrwałej terapii dużymi dawkami sterydów. Ten typ nadciśnienia nazywa się nadciśnieniem wtórnym (objawowym).

U pozostałych pacjentów występuje tzw. nadciśnienie pierwotne (samoistne), którego przyczyna jest złożona i jeszcze nie w pełni poznana. Wskazuje się na udział genów, środowiska, diety, stresu i stylu życia. Wśród głównych przyczyn nadciśnienia wymienia się:

• dziedziczną skłonność – ryzyko zachorowania jest większe, gdy rodzice chorują na nadciśnienie,
• palenie papierosów,
• otyłość, szczególnie brzuszną – zwiększenie obwodu brzucha (powyżej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn),
• nadmierne spożycie soli kuchennej,
• spożycie niezdrowych tłuszczów i alkoholu,
• brak ruchu i siedzący tryb życia,
• stres psychiczny,
• proces starzenia się organizmu.

Ryzyko nadciśnienia wzrasta wraz z wiekiem, jednak coraz częściej tę chorobę stwierdza się u 30-40-latków. Problem w tym, że osoby w tym wieku rzadko mierzą ciśnienie z własnej inicjatywy.

Nadciśnienie tętnicze – objawy, których nie warto lekceważyć

Warto wiedzieć, że nadciśnienie tętnicze zwykle przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo i jeśli wartości ciśnienia tętniczego nie są regularnie kontrolowane, choroba zostaje wykryta dopiero w momencie pojawienia się poważnych powikłań. Tymczasem regularne pomiary ciśnienia to najskuteczniejszy sposób na wczesne rozpoznanie nadciśnienia tętniczego. Warto też uważnie obserwować swój organizm i reagować na wszelkie niepokojące sygnały.

Objawy nadciśnienia są często niespecyficzne i rzadko bywają kojarzone przez pacjentów z chorobą. Hipertensjolodzy twierdzą, że efekty leczenia nadciśnienia byłyby z pewnością lepsze, gdyby nadciśnienie wiązało się z wyraźnymi dolegliwościami bólowymi, co skłaniałoby pacjentów do szukania przyczyny bólu, a po zdiagnozowaniu choroby do sumiennego leczenia.

Jakie symptomy powinny kojarzyć nam się z nadciśnieniem tętniczym i skłaniać do kontroli ciśnienia? Do typowych objawów nadciśnienia tętniczego nalezą:

• zawroty głowy oraz częste bóle głowy, szczególnie o charakterze tępym, zlokalizowane w okolicy potylicy, w tym uczucie ucisku w głowie,
• zaburzenia widzenia (np. mroczki przed oczami) i szumy uszne,
• nadmierna potliwość i nagłe czerwienienie twarzy,
• kołatanie serca,
• uczucie duszności, szczególnie w czasie wysiłku, np. podczas wchodzenia po schodach,
• nawracające krwawienia z nosa,
• zaburzenia snu i uczucie zmęczenia, nieadekwatne do poziomu aktywności w ciągu dnia.

Symptomy te mogą się pojawić, ale nie zawsze muszą występować – nadciśnienie często pozostaje bezobjawowe przez długi czas.

W przypadku kobiet sygnałem ostrzegawczym zwiększonego ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego jest wystąpienie wysokiego ciśnienia w czasie ciąży. Choć u większości z nich w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy po rozwiązaniu ciśnienie tętnicze samoistnie się normalizuje, to jednak te kobiety powinny liczyć się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nadciśnienia tętniczego w późniejszym okresie życia, w tym w wieku okołomenopauzalnym. Na szczególną czujność powinny zwrócić uwagę także osoby, których rodzice chorują na nadciśnienie, w ich przypadku ryzyko wystąpienia choroby jest istotnie większe.

Przeczytaj też: Rola rodziny i otoczenia w leczeniu nadciśnienia tętniczego

Powikłania nieleczonego nadciśnienia tętniczego

Niestety, często zdarza się, że pacjenci trafiający do szpitala z zawałem serca czy udarem mózgu dopiero wtedy dowiadują się, że ich choroba mogła być następstwem wieloletniego, nierozpoznanego lub nieleczonego nadciśnienia tętniczego. Wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie nadciśnienia mogłyby w wielu przypadkach istotnie zmniejszyć ryzyko wystąpienia tych poważnych powikłań. Podwyższone ciśnienie krwi zaburza bowiem funkcje różnych narządów, prowadząc do tzw. powikłań narządowych nadciśnienia.

Dochodzi do nich, ponieważ zwiększone ciśnienie tętnicze uszkadza śródbłonek naczyń krwionośnych, przyspieszając rozwój miażdżycy (podobnie jak zbyt wysokie stężenie cholesterolu czy palenie papierosów), która z kolei sprzyja rozwojowi choroby niedokrwiennej serca oraz zwiększa ryzyko zawału serca. Serce osoby chorującej na nadciśnienie musi pracować ciężej, by pokonać zwiększony opór naczyniowy, co prowadzi do przerostu lewej komory, a w dłuższej perspektywie może skutkować rozwojem niewydolności serca.

Nadciśnienie tętnicze uszkadza nie tylko naczynia wieńcowe i mózgowe (zwiększając ryzyko zawałów serca i udarów mózgu), ale także drobne naczynia w kłębuszkach nerkowych, czego konsekwencją może być przewlekła niewydolność nerek. Wysokie ciśnienie krwi może także prowadzić do pogorszenia widzenia poprzez uszkodzenie naczyń w siatkówce oka (tzw. retinopatia nadciśnieniowa), a w zaawansowanych przypadkach także nerwu wzrokowego, co wiąże się z ryzykiem trwałego upośledzenia widzenia.

U mężczyzn skutkiem nadciśnienia mogą być zaburzenia wzwodu. Ich przyczyną jest uszkodzenie śródbłonka i zaburzenie funkcji naczyń krwionośnych prącia, spowodowane długotrwale podwyższonym ciśnieniem tętniczym. Ryzyko wystąpienia zaburzeń erekcji u mężczyzny z nadciśnieniem jest wyższe niż u mężczyzn z prawidłowym ciśnieniem tętniczym. U około połowy mężczyzn przyczyną zaburzeń erekcji są choroby sercowo-naczyniowe, w tym nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca i zmiany miażdżycowe w naczyniach.

Nadciśnienie tętnicze – leczenie choroby

Nie warto ryzykować utraty zdrowia, a nawet życia z powodu nieleczonego nadciśnienia tętniczego. Dlatego warto pamiętać o jego kontrolowaniu. Regularnemu pomiarowi ciśnienia powinni poddać się szczególnie pacjenci, którzy zauważą u siebie opisane wyżej w tekście objawy, a także wszystkie osoby, których bliscy krewni chorują na nadciśnienie oraz osoby z tendencją do gromadzenia tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Otyłość brzuszna znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego, którego składową jest m.in. nadciśnienie (pozostałe to zaburzenia gospodarki lipidowej, w tym hipercholesterolemia i zaburzenia gospodarki węglowodanowej).

Hipertensjolodzy zachęcają pacjentów, aby zwracali uwagę na wykonywanie pomiaru ciśnienia tętniczego podczas każdej wizyty lekarskiej, bez względu na to, czy jest to wizyta u lekarza rodzinnego, czy ginekologa.

U większości pacjentów leczenie nadciśnienia tętniczego opiera się na stosowaniu leków obniżających ciśnienie, a dodatkowo zaleca się wprowadzenie zmian w dotychczasowym stylu życia. Jeśli chorujesz na nadciśnienie tętnicze, powinieneś wziąć pod uwagę:

• redukcję masy ciała lub jej utrzymanie w zakresie prawidłowym – zalecany obwód talii nie może przekraczać 80 cm (kobiety) /94 cm (mężczyźni), BMI <25 kg/m²,
• ograniczenie spożycia soli kuchennej do mniej niż 5 g na dobę (6 g = 1 łyżeczka) – nie dosalaj dodatkowo potraw, unikaj również produktów konserwowanych związkami sodu,
• zmianę diety – najkorzystniejsza dla nadciśnienia jest dieta śródziemnomorska i dieta DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) – ogranicz spożycie tłuszczów zwierzęcych, jedz więcej warzyw, owoców (bogatych w potas) i ryb,
• rzucenie palenia, unikanie biernego narażenia na dym tytoniowy,
• ograniczenie spożycia alkoholu do ≤14 jednostek/tydzień u mężczyzn oraz <8 jednostek/tydzień u kobiet (1 jednostka alkoholu to 10 g czystego etanolu),
• zwiększenie aktywności fizycznej – zacznij jeździć na rowerze, wybierz się na spacer, pójdź na basen popływać. Codziennie i systematycznie podejmuj wysiłek o umiarkowanej intensywności przez 30–45 minut.

Przeczytaj też: 8 faktów i mitów na temat nadciśnienia tętniczego

Jak obniżyć ciśnienie? Poznaj sprawdzone sposoby

Wiesz już, co podnosi ciśnienie, teraz pora dowiedzieć się, jak je obniżyć. Warto przede wszystkim zastąpić sól innymi przyprawami, takimi jak pieprz czy przyprawy korzenne. Kluczowe znaczenie ma spożywanie dużych ilości owoców i warzyw bogatych w potas – szczególnie bananów, pomidorów, ziemniaków, fasoli, grochu i szpinaku. Jeśli chodzi o białko, lepiej wybierać mięso z drobiu (gotowane, nie smażone) lub ryby. Warto również włączyć do diety gruboziarniste kasze i brązowy ryż.

Dobrym pomysłem jest rezygnacja z deserów, a jeśli masz ochotę na coś słodkiego, możesz sięgnąć po sałatkę owocową. Na śniadania i kolacje najlepiej sprawdzi się pieczywo pełnoziarniste, chude sery i jogurty. Nie zapominaj też o orzechach włoskich i migdałach, które korzystnie wpływają na układ krążenia. Dobrym wyborem napojów jest mleko niskotłuszczowe i herbata bez cukru. Co ważne, nie musisz całkowicie eliminować kawy – bezpiecznie możesz spożywać 3–4 filiżanki dziennie.

Farmakoterapia – leki obniżające ciśnienie

Istnieje wiele leków obniżających ciśnienie krwi, a wybór odpowiedniego preparatu należy wyłącznie do lekarza, który przy podejmowaniu decyzji kieruje się nie tylko skutecznością leku, ale także ogólnym stanem zdrowia pacjenta, profilem ryzyka sercowo-naczyniowego oraz obecnością chorób współistniejących. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) z 2024 roku, w leczeniu nadciśnienia tętniczego stosuje się następujące główne grupy leków:

1. Leki pierwszego rzutu (najczęściej stosowane jako pierwsza linia leczenia):

• Inhibitory ACE (inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę) – blokują produkcję substancji zwężających naczynia krwionośne.
• Sartany (ARB) – antagoniści receptora angiotensyny II, działają podobnie do inhibitorów ACE.
• Blokery kanału wapniowego (głównie dihydropirydynowe) – rozszerzają naczynia krwionośne.
• Diuretyki (leki moczopędne) – tiazydowe i tiazydopodobne, takie jak hydrochlorotiazyd, chlortalidon i indapamid, które zmniejszają objętość krwi krążącej i opór naczyniowy.

2. Beta-blokery – nie są lekami pierwszego wyboru u wszystkich pacjentów, lecz są zalecane w określonych wskazaniach klinicznych, takich jak choroba wieńcowa, stan po zawale serca, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca lub konieczność kontroli częstości rytmu serca.
   W leczeniu nadciśnienia preferuje się beta-blokery kardioselektywne oraz beta-blokery III generacji, wykazujące dodatkowe działanie wazodylatacyjne.
3. Leki stosowane w leczeniu nadciśnienia opornego lub jako terapia uzupełniająca:

• Spironolakton i inni antagoniści receptora mineralokortykoidowego (MRA) – szczególnie skuteczne w nadciśnieniu opornym na leczenie.
• Inne leki moczopędne – amiloryd, triamteren.
• Alfa-blokery, hydralazyna, leki działające ośrodkowo – stosowane w sytuacjach, gdy wszystkie inne opcje okazały się niewystarczające lub przeciwwskazane.

Warto pamiętać, że inne przyjmowane leki mogą wpływać na działanie leków hipotensyjnych, dlatego należy zawsze informować lekarza o wszystkich stosowanych preparatach. Nigdy nie wolno zaczynać leczenia na własną rękę – decyzja o farmakoterapii musi być podjęta przez specjalistę.

Każdy lek może wywołać działania niepożądane, które zwykle są łagodne i przemijają, jednak trzeba bezwzględnie poinformować o nich lekarza. Należy również pamiętać, że leki obniżające ciśnienie tętnicze wykazują pełny efekt terapeutyczny dopiero po kilku, a nawet kilkunastu dniach stosowania, dlatego konieczne jest ich systematyczne przyjmowanie i nieprzerywanie terapii bez konsultacji z lekarzem.

Istotna jest świadomość, że leki nie eliminują przyczyny nadciśnienia tętniczego – lecz w większości przypadków umożliwiają skuteczną kontrolę ciśnienia, dlatego trzeba je przyjmować przez wiele lat, a często całe życie. W praktyce klinicznej najczęściej stosuje się leczenie skojarzone, polegające na połączeniu dwóch leków obniżających ciśnienie, które mogą być zawarte w jednej, wygodnej tabletce. Takie podejście jest skuteczniejsze niż monoterapia i pozwala na stosowanie niższych dawek poszczególnych leków, co może zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych.

Pamiętaj! Uzyskanie trwałego obniżenia ciśnienia krwi jest jak najbardziej możliwe. Skuteczność leczenia zależy od regularnego przyjmowania leków, wprowadzenia zmian w stylu życia oraz stałej współpracy z lekarzem i realizowania jego zaleceń. Wczesne rozpoznanie choroby i konsekwentne leczenie pozwalają kontrolować nadciśnienie i ograniczyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.

Źródła:

1. Wytyczne ESC 2024 dotyczące postępowania w podwyższonym ciśnieniu tętniczym i nadciśnieniu tętniczym. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne. Online: https://ptkardio.pl/wytyczne/1-wytyczne_esc_2024_dotyczace_postepowania_w_podwyzszonym_cisnieniu_tetniczym_i_nadcisnieniu_tetniczym. Dostęp: 10.12.2025.
2. Wiercińska M. Nadciśnienie tętnicze: przyczyny, objawy i leczenie. Online: https://www.mp.pl/pacjent/nadcisnienie/informacje/cisnienie_nadcisnienie/58698,nadcisnienie-tetnicze. Dostęp: 10.12.2025.
3. Suligowska K., Gajewska M., Stokwiszewski J. i wsp. Niedostateczna wiedza Polaków na temat kryteriów nadciśnienia tętniczego i jego powikłań — wyniki badania NATPOL 2011. Online: https://journals.viamedica.pl/arterial_hypertension/article/viewFile/39589/27464. Dostęp: 10.12.2025.
4. Jarosz M. Nadciśnienie tętnicze. PZWL.
5. Śliż D., Mamcarz A. Medycyna stylu życia. PWN.